Çfarë kostojnë vërtet investimet publike të Kosovës

0 €

Ky studim analizon krizën strukturore të ekzekutimit të investimeve publike të Kosovës për periudhën 2019–2025, duke integruar të dhënat e FMN Article IV Consultation (2025), Fiscal Monitor Kosovo, Programit të Investimeve Publike (PIP) 2025, auditimeve të Zyrës Kombëtare të Auditimit (ZKA 2021–2024) dhe gjetjeve të FMN PIMA 2023. Sipas të dhënave zyrtare FMN, shpenzimet kapitale faktike të Kosovës u rritën nga 380 milionë euro (2020, viti COVID) në 655 milionë euro (2024) dhe projektohen në 736 milionë euro për vitin 2025, tendencë pozitive e konfirmuar.

Megjithatë, krahasimi me portofolin PIP 2025 (927.8 milionë euro, i verifikueshëm direkt nga MFT/GAP Institute) tregon mbiprogramim strukturor: norma e ekzekutimit të vlerësuar luhatet midis 54–72% gjatë 2021–2024, me 2022 si viti më i dobët (54%) dhe 2024 si i miri (71%).

Diferenca kumulative 2021–2024 midis shpenzimeve faktike FMN (2,063 milionë euro) dhe buxheteve të planifikuara (vlerësuar 3,270 milionë euro) jep një boshllëk kumulativ prej 1.2 miliardë eurosh, një shifër e arsyeshme por jo statistikë e vetme zyrtare.

Studimi, duke zbatuar metodologjinë CGE-lite (i kalibruar mbi parametrat FMN dhe matricën I-O BQK 2021, i pranueshëm si instrument orientues politikash), vlerëson koston potenciale kumulative ekonomike të status quo-s 2025–2030 në 480–740 milionë euro. Pesë boshllëqe strukturore të diagnostikuara nga FMN PIMA 2023, vlerësim i pamjaftueshëm i projekteve, monitorim i dobët i portofolit, mungesë rishikimesh ex-post, kapacitet i ulët zbatues dhe menaxhim i paadekuat i adendum-eve identifikohen si burimet sistemike të deficitit të realizimit. Studimi propozon pesë reforma institucionale të sekuencuara (R0–R4), të ankuruara eksplicit te gjetjet FMN PIMA 2023 dhe kushtet e Paketës së Rritjes WB6, me kosto totale 12–20 milionë euro dhe ROI të vlerësuar 1:20–35 brenda pesë viteve.

Kategori: LIBRA TË ALTAX, PUBLIKIME Etiketa: ballkani perendimor, deficit realizimi, FMN PIMA, integrimi europian, Investime Publike, kosova, mbiprogramim MTEF/PIP, menaxhimi investimeve publike, nën-ekzekutim buxhetor, prokurimi public, shumëzuesi fiskal efektiv, transparenca fiskale

Përshkrim

Përshkrim

Kosova planifikon çdo vit shumë më tepër investime publike sesa mund të realizojë në terren. Ky është mesazhi qendror i studimit të ri të publikuar sot nga ALTAX Observatory, titulluar “Çfarë kostojnë vërtet investimet publike të Kosovës: Boshllëku midis Planit dhe Realitetit”.

Sipas analizës së bazuar kryesisht në të dhënat zyrtare të FMN-së (Article IV Consultation 2025), gjatë periudhës 2021–2024 Kosova ka krijuar një boshllëk kumulativ prej rreth 1.2 miliardë eurosh midis fondeve të planifikuara për investime kapitale dhe atyre që janë ekzekutuar realisht. Ky hendek përfaqëson rrugë të paasfaltuara, spitale të papërfunduara, ujësjellës të vonuar dhe humbje të konsiderueshme ekonomike për qytetarët.

Studimi tregon se norma mesatare e ekzekutimit të investimeve publike ka luhatur mes 54% dhe 72% në këto katër vite. Viti 2022 ishte më i keqi me vetëm 54%, ndërsa 2024 shënoi përmirësim në 71%. Megjithatë, edhe në vitin më të mirë mbetën pa u shpenzuar 265 milionë euro.

Përveç nën-ekzekutimit kronik, raporti evidenton edhe mbiprogramim strukturor 1.7–2.0 herë mbi kapacitetin real të shtetit, vonesa mesatare të projekteve nga 2 deri në 5 vjet, si dhe tejkalime të mëdha kostosh – veçanërisht në autostradat R7 (tejkalim +105%) dhe R6.

Duke përdorur një model të thjeshtuar ekonomik (CGE-lite), ALTAX vlerëson se status quo-ja po kushton ekonomisë kosovare 90–190 milionë euro në vit (0.5–0.9% e PBB-së), kryesisht nga humbja e efektit shumëzues të investimeve, kosto shtesë logjistike, humbje të ardhurash tatimore dhe produktivitet i ulët.

Studimi mbështetet fuqimisht edhe në raportin PIMA të FMN-së 2023, i cili identifikon pesë dobësi themelore institucionale: vlerësim të dobët të projekteve para se të hyjnë në buxhet, mungesë monitorimi të unifikuar, moskryerje të rishikimeve pas përfundimit, kapacitet të ulët zbatues dhe varësi të tepruar nga ndryshimet e kontratave (adendum-e).

“Problemi nuk është mungesa e parave në buxhet, por fakti që plani dhe realiteti jetojnë në dy botë krejtësisht të ndara”, thuhet në analizë.

Përballë kësaj situate, ALTAX propozon pesë reforma konkrete institucionale (R0–R4) me kosto relativisht të ulët (12–20 milionë euro) dhe kthim të lartë investimi të vlerësuar deri në 1:35 brenda pesë viteve. Mes tyre spikasin krijimi i një platforme dixhitale publike për monitorim real-time të projekteve, themelimi i një Njësie të pavarur PIM si “portë kontrolli” për projektet e mëdha, vendosja e një tavani fiskal ligjor për Programin e Investimeve Publike, kontrata performancë me gjoba, si dhe rishikime të detyrueshme pas zbatimit.

Reformat konsiderohen thelbësore edhe për rritjen e absorbimit të fondeve europiane, pasi financimi i jashtëm ka shënuar rënie të vazhdueshme – nga 75 milionë euro në 37 milionë euro të planifikuara për 2025.

Studimi i plotë, bashkë me anekset metodologjike, bazën e të dhënave të 180 projekteve dhe modelin ekonomik, është i disponueshëm te seksioni publikimeve te ALTAX.

Ky dokument synon të shërbejë si bazë serioze për vendimmarrësit, Kuvendin e Kosovës dhe partnerët ndërkombëtarë në kuadër të IPA III dhe Paketës së Rritjes për Ballkanin Perëndimor.